मासिकपाठ्यक्रमस्य शिक्षणयोजना (2026-27)
.
श्रेणीः – द्वादशी विषयः – संस्कृतम् कोडः – 526
.
अप्रैल :-
.
उच्चारणस्थानानि
प्रथमः पाठः – विद्ययाऽमृतमश्नुते
मन्त्राणां सप्रसङ्गहिन्दीव्याख्या
अभ्यासः कविपरिचयः रचनापरिचयश्च
सन्धिः – सन्धेः परिभाषा भेदानां नामानि च
दीर्घसन्धिः गुणसन्धिश्च ।
कारकम् – परिभाषा भेदानां परिचयश्च
कर्ता कारकम्
छन्दः – अनुष्टुप्
समासः – परिभाषा भेदानां परिचयश्च
पठितपद्यांशाद् एवम् अपठितगद्यांशात् प्रश्नोत्तराणाम् अभ्यासकार्यम् 1
.
मई :-
.
द्वितीयः पाठः – रघुकौत्ससंवादः
गद्यानां सप्रसङ्गहिन्दीव्याख्या
अभ्यासः कविपरिचयः रचनापरिचयश्च
स्वरसन्धिः – वृद्धिसन्धिः, यण्-सन्धिः
समासः – अव्ययीभावसमासः
कारकम् – कर्मकारकम्
अलङ्कारः – अनुप्रासः
छन्दः – इन्द्रवज्रा
प्रत्ययः – क्त्वा, ल्यप्, तुमुन्
निबन्धः – संस्कृत भाषायाः महत्त्वम्
(केवलं पञ्चवाक्यानि)
पठितगद्यांशाद् एवम् अपठितगद्यांशात्
प्रश्नोत्तराणाम् अभ्यासकार्यम्
.
जून:-
.
ग्रीष्मावकाशेषु संस्कृतसम्बद्धगतिविधयः यथा :-
• पोस्टर-चार्ट-प्रोजेक्टनिर्माणम् (सन्धि-समास-कारकादयः)
• क्रियापदलेखनम्
• निजसम्बन्धीनां नाम्ना शब्दरूपाणां निर्माणम्
• सूक्तिलेखनम् अथवा श्लोकलेखनम्
• पाठाधारित-कठिनशब्दानाम् शब्दकोषनिर्माणम्
• स्क्रेप-पुस्तकनिर्माणम्
जुलाई :-
.
परीक्षायाः कृते पुनरावृत्तिकार्यम्
तृतीयः पाठः – बालकौतुकम्
चतुर्थः पाठः – कर्मगौरवम्
पद्यानां नाटयांशानां च सप्रसङ्गहिन्दीव्याख्या अभ्यासः कविपरिचयः रचनापरिचयश्च
सन्धिः – अयादिसन्धिः
समासः – तत्पुरुषसमासः
कारकम् – करणकारकम्
अलङ्कारः – उपमा
निबन्धः – अनुशासनम् (केवलं पञ्चवाक्यानि)
.
अगस्त :-
.
पञ्चमः पाठः – शुकनासोपदेशः
गद्यानां सप्रसङ्गहिन्दीव्याख्या
अभ्यासः कविपरिचयः रचनापरिचयश्च
सन्धिः -व्यंजनसन्धेः परिभाषा भेदानां परिचयश्च
कारकम् – सम्प्रदानम्
समासः – तत्पुरुषस्य भेदानां परिचयः
प्रत्ययः – क्त, क्तवतु
अलङ्कारः – रूपकः
छन्दः – उपेन्द्रवज्रा
निबन्धः – प्रातः कालीन भ्रमणम् (केवलं पञ्चवाक्यानि)
पठितगद्यांशाद् एवम् अपठितगद्यांशात्
प्रश्नोत्तराणाम् अभ्यासकार्यम्
.
सितम्बर :-
.
रचनात्मककार्यम्
पठितापठितावबोधनम्
निबन्धः – सत्सङ्गतिः (केवलं पञ्चवाक्यानि)
परोपकारः (केवलं पञ्चवाक्यानि)
प्रत्ययः – मयट्, तृच्, तसि, तसिल्
छन्दः – वंशस्थ
अर्द्धवार्षिकी परीक्षा
.
अक्तूबर:-
.
षष्ठः पाठः – सूक्तिसुधा
सप्तमः पाठः – विक्रमस्यौदार्यम्
पद्यानां गद्यानां च सप्रसङ्गहिन्दीव्याख्या अभ्यासः कविपरिचयः रचनापरिचयश्च
सन्धिः – व्यंजनसन्धिः श्चुत्व ष्टुत्व
समासः – द्विगुः, कर्मधारयः
प्रत्ययः – कृदन्त – तव्यत्, अनीयर्
कारकम् – अपादानम्
अलङ्कारः – यमकः
छन्दः – वसन्ततिलका
निबन्धः – स्वच्छतायाः महत्त्वम् (केवलं पञ्चवाक्यानि)
.
नवम्बर :-
.
परीक्षायाः कृते पुनरावृत्तिकार्यम्
अष्टमः पाठः – कार्यं वा साधयेयं देहं वा पातयेयम्
गद्यानां नाट्यांशानां च सप्रसङ्गहिन्दीव्याख्या अभ्यासः कविपरिचयः रचनापरिचयश्च
सन्धिः – विसर्गसन्धेः परिभाषा भेदानां परिचयश्च
प्रत्ययः – शतृ, शानच्
समासः – बहुव्रीहिः
अलङ्कारः – श्लेषः
छन्दः – मालिनी
कारकम् – सम्बन्धकारकम्
निबन्धः – समयस्य सदुपयोगः (केवलं पञ्चवाक्यानि)
.
दिसम्बर :-
.
नवमः पाठः – दीनबन्धुः श्रीनायारः
पद्यानां सप्रसङ्गहिन्दीव्याख्या अभ्यासः कविपरिचयः रचनापरिचयश्च
उपपद-विभक्तयः
कारकम् – अधिकरणम्
समासः – द्वन्द्वः
प्रत्ययः – त्व, तल् (तद्धित) टाप् ङीप् (स्त्री)
अलङ्कारः – उत्प्रेक्षा
छन्दः – शिखरिणी
निबन्धः – मम प्रियः कविः (केवलं पञ्चवाक्यानि)
.
जनवरी :-
.
रचनात्मककार्यम् अलङ्कारः – अतिश्योक्तिः
पाठानां पुनरावृत्तिः
पठितापठितावबोधनं पुनरावृत्तिश्च
.
फरवरी :-
.
रचनात्मककार्यम् परीक्षायाः कृते पुनरावृत्तिः
पठितापठितावबोधनस्य पुनरावृत्तिः
अनुप्रयुक्तव्याकरणस्य पुनरावृत्तिः
.
मार्च :-
.
वार्षिकी परीक्षा
.
विशेषकथनम् :–
• विषयशिक्षकेभ्यः मन्तव्यो दीयते यत् ते छात्राणां शब्दावल्याः अवधारणायाश्च स्पष्टतां वर्धनाय अध्यायेषु प्रयुक्तायाः शब्दावल्याः परिभाषात्मकशब्दानां टिप्पणीपुस्तिकां सज्जीकरणाय च निर्देशितं कुर्युः ।
निर्धारितपुस्तकम् :-
• शाश्वती भाग-2 द्वादशीकक्षायाः कृते पाठ्यपुस्तकम् – BSEH प्रकाशनम्