NCERT कक्षा-6, पाठ-2, “एषः कः? एषा का? एतत् किम्?” का अभ्यास

वयम् अभ्यासं कुर्मः (हम सब अभ्यास करते हैं)

उदाहरणं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(उदाहरण को देखकर रिक्त स्थानों को भरें)

१. यथा - बालकः बालकौ बालकाः
(क) चषकः ......... ..........
(ख) ........ .......... देवाः
(ग) सैनिकः ......... ........
(घ) .......... रजकौ ..........
(ङ) तन्त्रज्ञः ……..... …............

उत्तराणि :-

१. यथा - बालकः बालकौ बालकाः
(क) चषकः चषकौ चषकाः
(ख) देवः देवौ देवाः
(ग) सैनिकः सैनिकौ सैनिकाः
(घ) रजकः रजकौ रजकाः
(ङ) तन्त्रज्ञः तन्त्रज्ञौ तन्त्रज्ञाः
२. उदाहरणानुसारं पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानेषु संयोजयन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार पट्टिका से पदों को चुनकर रिक्त स्थानों में संयोजन करें।)
यथा -
सः शुकः ।
सः ...........
सा ...........
तत् ..........

शुकः स्यूतः अजा फलम्
पुष्पम् महिषी वृक्षः कुक्कुरः
पार्वती पुस्तकम्

उत्तराणि -

सः शुकः । (वह तोता है।)
सः स्यूतः । (वह थैला है।)
सा अजा । (वह बकरी है।)
तत् पुष्पम् । (वह पुष्प है।)
सः वृक्षः । (वह वृक्ष है।)
सा महिषी । (वह भैंस है।)
तत् फलम् । (वह फल है।)
सः कुक्कुरः । (वह कुत्ता है।)
सा पार्वती । (वह पार्वती है।)
तत् पुस्तकम् । (वह पुस्तक है।)

३. चित्राणि दृष्ट्वा संस्कृतपदानि लिखन्तु ।
(चित्रों को देखकर संस्कृत पदों को लिखें।)

(क) .........
(ख) .........
(ग) ..........
(घ) ..........
(ङ) ..........
(च) ..........

उत्तराणि -
(क) पुस्तकम्
(ख) बालकौ
(ग) सैनिकः
(घ) वातायनम्
(ङ) गायिका
(च) त्रिशुलः

४. उदाहरणानुसारं पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानेषु लिखन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार पट्टिका से पदों को चुनकर रिक्त स्थानों में लिखें।)

बालकाः वृक्षाः शिक्षिकाः पुष्पम् फलम् अजाः
मापिकाः गायिका रजकः फलानि सः लेखनी
एकवचनम् बहुवचनम्
यथा - पुष्पम् बालकाः
(क) ........... ............
(ख) ........... ............
(ग) ........... .............
(घ) ........... ..............
(ङ) ........... ..............

उत्तराणि -
यथा - पुष्पम् बालकाः ।
(क) फलम् वृक्षाः ।
(ख) गायिका शिक्षिकाः ।
(ग) रजकः अजाः ।
(घ) सः मापिकाः ।
(ङ) लेखनी फलानि ।

4. पट्टिकायां कानिचन पदानि सन्ति, तानि पदानि उचिते घटे पूरयन्तु ।
(पट्टिका में कुछ पद हैं, उन पदों को उचित घड़े में भरें।)

सैनिकः कुक्कुरः गायिका महिषी जलम् चषकः द्वारम्
फलम् वृद्धा वृक्षः अजा वातायनम् अङ्कनी पुस्तकम् शुकः

एषः एषा एतत्
........ ....... .........
........ ....... .........
........ ....... .........
........ ....... .........

उत्तराणि -
एषः
सैनिकः कुक्कुरः चषकः वृक्षः शुकः

एषा
गायिका महिषी वृद्धा अजा अङ्कनी

एतत्
जलम् द्वारम् फलम् वातायनम् पुस्तकम्


६. उदाहरणानुसारं पट्टिकातः उपयुक्तपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार पट्टिका से उचित पद को चुनकर रिक्त स्थानों को भरें।)

माला युवकौ पाठशाला मुखम् कमले
भवनानि बिडालः छात्राः लेखन्यौ मालाः

यथा - सा का ? सा पाठशाला ।
सः कः ?
..........
तौ कौ ?
..........
ते के ?
.........
सा का ?
...........
ते के ?
...........
ताः काः ?
.........
तत् किम् ?
.............
ते के ?
.............
तानि कानि ?
................

पाठशाला

उत्तराणि -

माला युवकौ पाठशाला मुखम् कमले
भवनानि बिडालः छात्राः लेखन्यौ मालाः

यथा - सा का ? सा पाठशाला ।
(वह क्या है? वह पाठशाला है।)

सः कः ? (वह क्या है?)
सः बिडालः । (वह बिलाव है।)
तौ कौ ? (वे दो कौन हैं?)
तौ युवकौ । (वे दो युवक हैं।)
ते के ? (वे सब कौन हैं?)
ते छात्राः। (वे सब छात्र हैं।)

सा का ? (वह कौन है?)
सा माला । (वह माला है।)
ते के ? (वे दो क्या हैं?)
ते लेखन्यौ । (वे दो लेखनी हैं।)
ताः काः ? (वे सब क्या हैं?)
ताः मालाः । (वे सब माला हैं।)

तत् किम् ? (वह क्या है?)
तत् मुखम् । (वह मुख है।)
ते के ? (वे दो क्या हैं?)
ते कमले । (वे दो कमल हैं।)
तानि कानि ? (वे सब क्या हैं?)
तानि भवनानि । (वे सब भवन हैं।)

७. निम्नलिखितानि वाक्यानि अधिकृत्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु ।
(निम्नलिखित वाक्यों से उदाहरण के अनुसार प्रश्न निर्माण करें।)

यथा - सः गजः । सः कः?
(क) सः बालकः । ..........
(ख) सा लता । ..........
(ग) सा नदी । ............
(घ) तत् फलम् । ...........
(ङ) सः वृक्षः । ............

उत्तराणि -
यथा - सः गजः । सः कः?
(क) सः बालकः । सः कः ?
(ख) सा लता । सा का ?
(ग) सा नदी । सा का ?
(घ) तत् फलम् । तत् किम् ?
(ङ) सः वृक्षः । सः कः?


८. परस्परं सम्बद्धानि पदानि संयोजयन्तु, रिक्तस्थानेषु पूरयन्तु च ।
(परस्पर संबद्ध पदों को संयोजन करें और रिक्त स्थानों में भरें)
(क) कमलम् गायति कमलं विकसति ।
(ख) लेखकः चालयति ..................
(ग) फलम् विकसति ..................
(घ) नर्तकः लिखति ..................
(ङ) चालकः पतति ..................
(च) गायिका नृत्यति ..................

उत्तराणि -
(क) कमलम् गायति कमलं विकसति ।
(ख) लेखकः चालयति लेखकः लिखति ।
(ग) फलम् विकसति फलम् पतति ।
(घ) नर्तकः लिखति नर्तकः नृत्यति ।
(ङ) चालकः पतति चालकः चालयति ।
(च) गायिका नृत्यति गायिका गायति ।

९. कोष्ठकेभ्यः उचितानि पदानि चित्वा वाक्यानि रचयन्तु ।
(कोष्ठकों से उचित पदों को चुनकर वाक्य रचना करें।)

यथा - कः / का लिखति ? लेखकः लिखति । छात्रः लिखति । सा लिखति ।
(क) कः/का धावति ? (बालकः, बालिका, शुनकः) ..........। ............ । .............।
(ख) कः/का पठति ? (सुरेशः, जानकी, नलिनी) ..........। ............ । .............।
(ग) किं पतति ? (फलम्, जलम्, कुसुमम्) ..........। ............ । .............।
(घ) का / कः गच्छति ? (शिक्षिका, बालिका, तन्त्रज्ञः) ..........। ............ । .............।
(ङ) का/कः / किम् अस्ति ? (माता, पिता, वाहनम् ) ..........। ............ । .............।

उत्तराणि -
यथा - कः / का लिखति ? लेखकः लिखति । छात्रः लिखति । सा लिखति ।
(क) कः/का धावति ? (बालकः , बालिका, शुनकः) बालकः धावति । बालका धावति। शुनकः धावति।

(ख) कः/का पठति ? (सुरेशः , जानकी, नलिनी) सुरेशः पठति । जानकी पठति । नलिनी पठति ।

(ग) किं पतति ? (फलम्, जलम्, कुसुमम्) फलं पतति । जलं पतति । कुसुमं पतति ।

(घ) का / कः गच्छति ? (शिक्षिका, बालिका, तन्त्रज्ञः) शिक्षिका गच्छति । बालिका गच्छति । तन्त्रज्ञः गच्छति ।

(ङ) का/कः / किम् अस्ति ? (माता, पिता, वाहनम् ) माता अस्ति । पिता अस्ति । वाहनम् अस्ति ।