NCERT कक्षा-6, पाठ-5, “शूराः वयं धीराः वयम्” का अभ्यास

वयम् अभ्यासं कुर्मः (हम अभ्यास करते हैं।)

१. एतत् सम्पूर्णं गीतं सस्वरं गायन्तु, लिखन्तु, कण्ठस्थं च कुर्वन्तु ।
(यह संपूर्ण गीत सस्वर गाएं, लिखें और कंठस्थ करें।)

२. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु ।
(क) शूराः के ?
(ख) वयं कीदृशमानसाः स्मः ?
(ग) वयं कीदृशचिन्तकाः स्मः ?
(घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः ?
(ङ) वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः ?

उत्तराणि :-
(क) शूराः के ? (पराक्रमी कौन हैं?)
उत्तरम् - शूराः भारतीयाः । (पराक्रमी सभी भारतीय हैं)
(ख) वयं कीदृशमानसाः स्मः ? (हम कैसे मन वाले हैं?)
उत्तरम् - वयं दृढमानसाः स्मः । (हम दृढ़ मन वाले हैं।)
(ग) वयं कीदृशचिन्तकाः स्मः ? (हम कैसा सोचने वाले हैं?)
उत्तरम् - वयं शुभचिन्तकाः स्मः । (हम अच्छा सोचने वाले हैं।)
(घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः ? (हम कहां दृढ़ निर्णय वाले हैं?)

उत्तरम् - वयं विजये अतिनिश्चलाः स्मः । (हम विजय में दृढ़ निर्णय वाले हैं।)
(ङ) वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः ? (हम विजय चाहने वाले कहां जाते हैं?)
उत्तरम् - वयं विजयार्थिनः समराङ्गणं यामः । (हम विजय चाहने वाले युद्ध के मैदान में जाते हैं।)
३. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार अधोलिखित पदों के वचन परिवर्तन करें।)
(क) शूराः वयम् = शूरः अहम् वीराः वयम् = ..... ।
(ख) ..... = बलशालिनः ...... = जयगामिनः ।
(ग) दृढमानसाः = ........... प्रियसाहसाः = .......... ।
(घ)......... = अतिभावुकाः शुभचिन्तकाः = ........... ।
(ङ) धनकामना = ............ वञ्चना = ......... ।
(च) ........... = वर्चस्स्वलाः ............. = अतिनिश्चलाः ।
उत्तराणि :-
(क) शूराः वयम् = शूरः अहम् वीराः वयम् = वीरः अहम् ।
(ख) बलशाली = बलशालिनः जयगामी = जयगामिनः ।
(ग) दृढमानसाः = दृढमानसः प्रियसाहसाः = प्रियसाहसः ।
(घ) अतिभावुकः = अतिभावुकाः शुभचिन्तकाः = शुभचिन्तकः।
(ङ) धनकामना = धनकामनाः वञ्चना = वञ्चनाः ।
(च) वर्चस्स्वलः = वर्चस्स्वलाः अतिनिश्चलः = अतिनिश्चलाः ।

४. 'क' स्तम्भेन सह 'ख' स्तम्भस्य उचितं मेलनं कृत्वा रिक्तस्थाने लिखन्तु ।
('क' स्तंभ के साथ 'ख' स्तंभ का उचित मिलान करके रिक्त स्थान में लिखें।)
(क) (ख) उत्तराणि
(क) गतभीतयो धृतनीतयो शुभचिन्तका नियतम् गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिलाः
(ख) यामो वयं समराङ्गणं सकलेश हे भगवन् !
(ग) जगदीश हे ! परमेश हे ! विजयार्थिनो बालाः
(घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं दृढशक्तयो निखिलाः
(ङ) जनसेवका अतिभावुकाः नो देहि परमात्मन् !
(च) ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये
उत्तराणि :-
(क) (ख) उत्तराणि
(क) गतभीतयो धृतनीतयो शुभचिन्तका नियतम् गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिलाः
(ख) यामो वयं समराङ्गणं सकलेश हे भगवन् ! यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः
(ग) जगदीश हे ! परमेश हे ! विजयार्थिनो बालाः जगदीश हे ! परमेश हे ! सकलेश हे भगवन् !
(घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं दृढशक्तयो निखिलाः जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् !
(ङ) जनसेवका अतिभावुकाः नो देहि परमात्मन् ! जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम्
(च) ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये

५. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार नीचे लिखे हुए पदों का वचन परिवर्तन करें।)

एकवचनम् बहुवचनम्

यथा - शूरः - शूराः
(क) धीरः -
(ख) ...... - वीराः
(ग) जनसेवकः -
(घ) ......... - धनकामनाः
(ङ) निखिलः -
(च) .......... - बालाः

उत्तराणि :-
एकवचनम् बहुवचनम्

यथा - शूरः - शूराः
(क) धीरः - धीराः
(ख) वीरः - वीराः
(ग) जनसेवकः - जनसेवकाः
(घ) धनकामना - धनकामनाः
(ङ) निखिलः - निखिलाः
(च) बालः/बाला – बालाः

६. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु ।
(उदाहरण को देखकर नीचे लिखे हुए पदों को परस्पर जोड़कर वाक्यों को रचें।)

(क) (ख) उत्तराणि
(क) छात्रः पठामि छात्रः पठति
(ख) छात्रौ पठसि
(ग) छात्राः पठति
(घ) अहम् पठन्ति
(ङ) आवाम् पठथः
(च) वयम् पठथ
(छ) त्वम् पठतः
(ज) युवाम् पठामः
(झ) यूयम् पठावः

उत्तराणि :-

(क) (ख) उत्तराणि
(क) छात्रः पठामि छात्रः पठति
(ख) छात्रौ पठसि छात्रौ पठतः
(ग) छात्राः पठति छात्राः पठन्ति
(घ) अहम् पठन्ति अहम् पठामि
(ङ) आवाम् पठथः आवाम् पठावः
(च) वयम् पठथ वयम् पठामः
(छ) त्वम् पठतः त्वम् पठसि
(ज) युवाम् पठामः युवाम् पठथः
(झ) यूयम् पठावः यूयम् पठावः

७. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु ।
(कोष्ठकों से उचित पद को स्वीकार करके रिक्त स्थान में लिखें।)
यथा - तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् सा (एषा/अहम्/सा)
(क) अस्मद्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् ……… (वयम्/त्वम्/अहम्)
(ख) युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् ……… (त्वम्/स:/युवाम्)
(ग) तद्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् ………. (एष: /ते/सा)
(घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् ………. (एतानि/वयम्/तत्)
(ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् ………. (अहम्/एषा/एतत्)
(च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् ………. (ते/अहम् / एषा)

उत्तराणि :-
यथा - तद्, स्त्रीलिङ्गम् , प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् सा (एषा/अहम्/सा)
(क) अस्मद्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् अहम् (वयम्/त्वम्/अहम्)
(ख) युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् युवाम् (त्वम्/स:/युवाम्)
(ग) तद्, पुंलिङ्गम् , प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् ते (एष: /ते/सा)
(घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम् , प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् एतानि (एतानि/वयम्/तत्)
(ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम् , प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् एषा (अहम्/एषा/एतत्)
(च) तद् , स्त्रीलिङ्गम् , प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् ते (ते/अहम् / एषा)

८. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु ।
( उदाहरण के अनुसार उचित पद के द्वारा रिक्त स्थान को भरें ।)
यथा - नायिका नृत्यति। (नृत्)
(क) बालकः .......... । (लिख्)
(ख) छात्रौ ........... । (क्रीड्)
(ग) अहम् ........... । (गच्छ्)
(घ) कविः ......... । (पश्य्)
(ङ) महिलाः ......... । (वद्)
(च) देवाः ........... । (आगच्छ्)
(छ) फलानि ........... । (पत्)
(ज) गृहिण्यः ............ । (उपविश्)

यथा - नायिका नृत्यति। (नृत्) (नायिका नाचती है।)
(क) बालकः लिखति । (लिख्) (बालक लिखता है।)
(ख) छात्रौ क्रीडतः । (क्रीड्) (दो छात्र खेलते हैं।)
(ग) अहम् गच्छामि । (गच्छ्) (मैं जाता हूँ।)
(घ) कविः पश्यति । (पश्य्) (कवि देखा है।)
(ङ) महिलाः वदन्ति । (वद्) (सभी महिलाएँ बोलती हैं।)
(च) देवाः आगच्छन्ति । (आगच्छ्) (सभी देव आते हैं।)
(छ) फलानि पतन्ति । (पत्) (सभी फल गिरते हैं।)
(ज) गृहिण्यः उपविशन्ति । (उपविश्) (सभी गृहणियां बैठती हैं।)