NCERT कक्षा-6, पाठ-8, “बुद्धिः सर्वार्थसाधिका” का अभ्यास

वयम् अभ्यासं कुर्मः (हम सब अभ्यास करते हैं)

१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु ।
(पाठ के आधार पर नीचे लिखे गए प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखें।)

(क) सरोवरस्य तीरे सुकोमलभूमौ बिलेषु के निवसन्ति ?
(सरोवर के किनारे पर सुकोमल भूमि में बिलों में कौन निवास करते हैं ?)
उत्तरम् :- शशकाः । (सभी खरगोश)
(ख) केषां परिभ्रमणेन शशकाः क्षतविक्षताः मृताः च भवन्ति ?
(किनके घूमने से खरगोश घायल होते हैं और मर जाते हैं ?)
उत्तरम् :- गजानाम् (हाथियों के)
(ग) शशकराजः कस्य समीपं गच्छति ?
(खरगोशों का राजा किसके पास जाता है ?)
उत्तरम् :- यूथाधिपस्य गजराजस्य (झुंड के स्वामी हाथियों के राजा के )
(घ) के स्वमतं प्रकाशयन्ति ?
(कौन अपने मत को प्रकट करते हैं ?)
उत्तरम् :- शशकाः (सभी खरगोश)
(ङ) कः चन्द्रं नमति ?
(कौन चंद्रमा को नमस्कार करता है ?)
उत्तरम् :- गजराजः (हाथियों का राजा)
(च) के सुखेन तिष्ठन्ति ?
(कौन सुख से रहते हैं ?)
उत्तरम् :- शशकाः (सभी खरगोश)

२. पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु ।
(पूर्ण वाक्य में उत्तर लिखें ।)

(क) चन्द्रः कदा प्रसन्नः भवति ?
(ख) सायङ्काले केषां सभा भवति ?
(ग) शशकाः किमर्थम् उपायं चिन्तयन्ति ?
(घ) चन्द्रः केन नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ?
(ङ) “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः” इति कः कथयति ?

उत्तराणि :-
(क) चन्द्रः कदा प्रसन्नः भवति ?
उत्तरम् - यदा शशकाः जीवन्ति तदा एव चन्द्रः प्रसन्नः भवति ।

(ख) सायङ्काले केषां सभा भवति ?
उत्तरम् - सायङ्काले शशकानां सभा भवति ।

(ग) शशकाः किमर्थम् उपायं चिन्तयन्ति ?
उत्तरम् - शशकाः स्वरक्षार्थम् उपायं चिन्तयन्ति ।

(घ) चन्द्रः केन नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ?
उत्तरम् - चन्द्रः शशाङ्केन नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ।

(ङ) “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः” इति कः कथयति ?
उत्तरम् - “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः” इति शशकः कथयति ।

३. पाठस्य आधारेण पट्टिकातः क्रियापदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु ।
(पाठ के आधार पर पट्टिका से क्रियापदों को चुनकर वाक्यों को पूरा करें ।)

निवसन्ति चिन्तयन्ति भवति कथयति तिष्ठति

(क) किं चन्द्रः सरोवरे .......................... ?
(ख) सर्वे शशकाः उपायं ................................ ।
(ग) सायंकाले शशकानां सभा ........................ ।
(घ) शशकाः सरोवरस्य तीरे ............................ ।
(ङ) सः गजराजं ........................... ।

उत्तराणि :-
(क) किं चन्द्रः सरोवरे तिष्ठति ?
(ख) सर्वे शशकाः उपायं चिन्तयन्ति ।
(ग) सायंकाले शशकानां सभा भवति ।
(घ) शशकाः सरोवरस्य तीरे निवसन्ति ।
(ङ) सः गजराजं कथयति ।

४. उदाहरणानुसारं निम्नलिखितानां पदानां वचनं पुरुषं च लिखन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार निम्नलिखित पदों के वचन और पुरुष लिखें ।)
पदम् पुरुषः वचनम्
यथा - चिन्तयति प्रथमपुरुषः एकवचनम्
तिष्ठन्ति ......... ..........
जीवन्ति ......... ..........
नमति ......... ..........
कथयति ......... ..........
गच्छति ......... ..........

उत्तराणि :-
पदम् पुरुषः वचनम्
यथा - चिन्तयति प्रथमपुरुषः एकवचनम्
तिष्ठन्ति प्रथमपुरुषः बहुवचनम्
जीवन्ति प्रथमपुरुषः बहुवचनम्
नमति प्रथमपुरुषः एकवचनम्
कथयति प्रथमपुरुषः एकवचनम्
गच्छति प्रथमपुरुषः एकवचनम्


५. उदाहरणानुसारं समुचितैः क्रियापदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार उचित क्रियापदों के द्वारा रिक्त स्थानों को पूरा करें ।)
धातुः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
यथा - गम् गच्छति गच्छतः गच्छन्ति
कथ् कथयति ....... .......
स्था ....... ....... तिष्ठन्ति
कृ करोमि कुर्वः .......
जीव् ....... ....... जीवन्ति
चल् ....... चलावः ........

उत्तराणि :-
धातुः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
यथा - गम् गच्छति गच्छतः गच्छन्ति
कथ् कथयति कथयतः कथयन्ति
स्था तिष्ठति तिष्ठतः तिष्ठन्ति
कृ करोमि कुर्वः कुर्मः
जीव् जीवति जीवतः जीवन्ति
चल् चलामि चलावः चलामः

६. चित्रस्य आधारेण पञ्च वाक्यानि लिखन्तु ।
(चित्र के आधार पर पांच वाक्यों को लिखें ।)
(क) ........................
(ख) ........................
(ग) ........................
(घ) ........................
(ङ) ........................

उत्तराणि :-

(क) चित्रे एकः वृक्षः अस्ति ।
(चित्र में एक वृक्ष है ।)
(ख) एकः वानरः वृक्षे तिष्ठति ।
(एक बंदर वृक्ष पर बैठा है ।)
(ग) वृक्षे फलानि सन्ति ।
(वृक्ष पर फल हैं ।)
(घ) एकः बालकः फलं खादति ।
(एक बालक फल खाता है ।)
(ङ) चित्रे द्वे बालिके स्तः ।
(चित्र में दो बालिका हैं ।)

७. अधोलिखितानां पर्यायपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(नीचे लिखे पर्यायपदों का मिलान करके रिक्त स्थानों को पूरा करें ।)
(क) गजः जलाशयः गजः हस्ती
(ख) पदम् शशाङ्कः ........ .........
(ग) चन्द्रः जनता ........ .........
(घ) सरोवरः चरणः ......... .........
(ङ) प्रजा हस्ती ......... .........

उत्तराणि :-
(क) गजः जलाशयः गजः हस्ती (हाथी)
(ख) पदम् शशाङ्कः पदम् चरणः (पांव, चरण)
(ग) चन्द्रः जनता चन्द्रः शशाङ्कः (चंद्रमा)
(घ) सरोवरः चरणः सरोवरः जलाशयः (तालाब)
(ङ) प्रजा हस्ती प्रजा जनता (जनता)