NCERT कक्षा-6, पाठ-14, “माधवस्य प्रियम् अङ्गम्” का अभ्यास

वयम् अभ्यासं कुर्मः
(हम अभ्यास करते हैं)

१. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु ।
(चित्र को देखकर अंग का नाम लिखें ।)
(क)
(ख)
(ग)
(घ)
(ङ)
उत्तराणि :-
(क) नयनम् (आंख, नेत्र)
(ख) उदरम् (पेट)
(ग) पादः (पांव, पैर)
(घ) हस्तः (हाथ)
(ङ) कर्णः (कान)

२. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्व कार्यं लिखन्तु ।
(कोष्ठक से उचित क्रियापद को चुनकर उदाहरण के अनुसार अंग का कार्य लिखें ।)
यथा :- नयनम् - पश्यति ।
(क) मुखम् - .............. । (चलति, हसति, वदति)
(ख) पादः - .............. । (लिखति, चलति, पश्यति)
(ग) कर्णः - .............. । (हसति, वदति, शृणोति)
(घ) नासिका - .............. । (आघ्राणं करोति, नृत्यति, धावति)
(ङ) जिह्वा - .............. । (धावनं करोति, आस्वादनं करोति, पश्यति)

उत्तराणि :-
यथा :- नयनम् - पश्यति ।
(आंख देखती है ।)
(क) मुखम् - वदति । (चलति, हसति, वदति)
(मुख बोलता है ।)
(ख) पादः - चलति । (लिखति, चलति, पश्यति)
(पांव चलता है ।)
(ग) कर्णः - शृणोति । (हसति, वदति, शृणोति)
(कान सुनता है ।)
(घ) नासिका - आघ्राणं करोति । (आघ्राणं करोति, नृत्यति, धावति)
(नाक सूंघता है ।)
(ङ) जिह्वा - आस्वादनं करोति । (धावनं करोति, आस्वादनं करोति, पश्यति)
(जीभ स्वाद का अनुभव करती है ।)

3. कोष्टकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु ।
(कोष्ठक से उचित संख्या को चुनकर रिक्त स्थान को भरें ।)
(क) मम ............. शिरः अस्ति। (एकम्, अनेकं, चत्वारि)
(ख) मम ............. पादौ स्तः । (त्रयः, द्वौ, पञ्च)
(ग) मम ............. केशाः सन्ति। (दश, अष्ट, बहवः)
(घ) मम ............. दन्ताः सन्ति । (चत्वारः, अष्टाविंशतिः, द्वात्रिंशत्)
(ङ) मम हस्तयोः ............. अङ्गुल्यः सन्ति। (अष्ट, दश, पञ्चदश)

उत्तराणि :-

(क) मम एकम् शिरः अस्ति। (एकम्, अनेकं, चत्वारि)
(ख) मम द्वौ पादौ स्तः । (त्रयः, द्वौ, पञ्च)
(ग) मम बहवः केशाः सन्ति। (दश, अष्ट, बहवः)
(घ) मम द्वात्रिंशत् दन्ताः सन्ति । (चत्वारः, अष्टाविंशतिः, द्वात्रिंशत्)
(ङ) मम हस्तयोः दश अङ्गुल्यः सन्ति। (अष्ट, दश, पञ्चदश)

४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु ।
(कोष्ठक से उचित क्रियापद को चुनकर उदाहरण के अनुसार शरीर के अंगों के नाम लिखें ।)

यथा - पश्यति - नयनम् ।
(क) शृणोति - ................. । (गुल्फः, चिबुकम्, कर्णः)
(ख) धावति - ................. । (पादद्वयम्, हस्तद्वयम्, नयनद्वयम्)
(ग) नमति - ................. । (शिरः, कूर्परः, जङ्घा)
(घ) सूचयति - ................. । (अङ्गुली, नखः, चरणः)
(ङ) लिखति - ................. । (हस्तः, मणिबन्धः, कटिः)

उत्तरम् :-
यथा - पश्यति - नयनम् ।
(क) शृणोति - कर्णः । (गुल्फः, चिबुकम्, कर्णः)
(ख) धावति - पादद्वयम् । (पादद्वयम्, हस्तद्वयम्, नयनद्वयम्)
(ग) नमति - शिरः । (शिरः, कूर्परः, जङ्घा)
(घ) सूचयति - अङ्गुली । (अङ्गुली, नखः, चरणः)
(ङ) लिखति - हस्तः । (हस्तः, मणिबन्धः, कटिः)

५. पट्टिकातः शब्दान् चित्वा यथायोग्यं गणेषु लिखन्तु ।
(पट्टिका से शब्दों को चुनकर यथायोग्य गणों में लिखें ।)
नासिका मणिबन्धः चिबुकम् कूर्परः हस्तः मणिबन्धः कपोलः,
भुजः ललाटम् स्कन्धः जङ्घा नयनम् जानु ऊरुः

.......... .......... ..........
.......... .......... ..........
.......... .......... ..........
.......... .......... ..........
.......... .......... ..........
.......... .......... ..........
.......... .......... ..........

उत्तराणि :-
नासिका (नाक)
चिबुकम् (ठोडी)
कपोलः (गाल)
ललाटम् (माथा)
नयनम् (आंख)

मणिबन्धः (कलाई)
कूर्परः (कोहनी)
हस्तः (हाथ)
भुजः (भुजा)
स्कन्धः (कंधा)
जङ्घा (जंघा)
जानु (घुटना)
ऊरुः (घुटने से ऊपर का भाग)


६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु ।
(कोष्ठक से उचित पद का चुनाव करके वाक्यों की रचना करें ।)

(क) अहं ........... गायनं करोमि । (पादेन, नासिकया, मुखेन)
(ख) अहं ........... धावनं करोमि । (पादाभ्यां, ललाटेन, कूर्परेण)
(ग) अहं ............ आघ्राणं करोमि । (नखैः, नासिकया, चरणेन)
(घ) अहं ............. श्रवणं करोमि । (कर्णाभ्याम्, नासिकया, अङ्गुष्ठैः)
(ङ) अहं .............. भोजनं करोमि । (मुखेन पादेन, नासिकया )
उत्तराणि :-
(क) अहं मुखेन गायनं करोमि । (पादेन, नासिकया, मुखेन)
(मैं मुख से गायन करता हूँ ।)
(ख) अहं पादाभ्यां धावनं करोमि । (पादाभ्यां, ललाटेन, कूर्परेण)
(मैं पैरों से भागता हूँ ।)
(ग) अहं नासिकया आघ्राणं करोमि । (नखैः, नासिकया, चरणेन)
(मैं नाक से सूंघता हूँ ।)
(घ) अहं कर्णाभ्यां श्रवणं करोमि । (कर्णाभ्याम्, नासिकया, अङ्गुष्ठैः)
(मैं कानों से सुनता हूँ ।)
(ङ) अहं मुखेन भोजनं करोमि । (मुखेन पादेन, नासिकया)
(मैं मुख से भोजन करता हूँ ।)

७. पट्टिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु ।
(पट्टिका से उचित शरीर के अंग को चुनकर बहन कहां क्या धारण करती है यह सूचित करें ।)

कण्ठे ललाटे नयनयोः ओष्ठयोः पादयोः,
कर्णयोः हस्तयोः वामहस्ते अङ्गुल्यां नेत्रयोः

भगिनी ........... पादुकाद्वयं धरति ।
भगिनी ........... कङ्कणानि धरति ।
भगिनी ........... मुद्रिकां धरति ।
भगिनी ........... घटीयन्त्रं धरति ।
भगिनी ........... मालां धरति ।
भगिनी ........... कुण्डलद्वयं धरति ।
भगिनी ........... उपनेत्रं धरति ।
भगिनी ........... कुङ्कुमं धरति ।
भगिनी ........... ओष्ठरागं धरति ।
भगिनी ........... कज्जलं धरति ।

उत्तराणि :-
भगिनी पादयोः पादुकाद्वयं धरति ।
(बहन दोनों पैरों में दो पादुका अर्थात् चप्पल धारण करती है।)
भगिनी हस्तयोः कङ्कणानि धरति ।
(बहन दोनों हाथों में कंगनों को धारण करती है ।)
भगिनी अङ्गुल्यां मुद्रिकां धरति ।
(बहन अंगुली में अंगूठी धारण करती है ।)
भगिनी वामहस्ते घटीयन्त्रं धरति ।
(बहन बांएं हाथ में घड़ी धारण करती है ।)
भगिनी कण्ठे मालां धरति ।
(बहन गले में माला धारण करती है ।)
भगिनी कर्णयोः कुण्डलद्वयं धरति ।
(बहन दोनों कानों में दो कुंडल धारण करती है)
भगिनी नेत्रयोः उपनेत्रं धरति ।
(बहन आंखों में चश्मा धारण करती है ।)
भगिनी ललाटे कुङ्कुमं धरति ।
(बहन माथे पर सिंदूर धारण करती है ।)
भगिनी ओष्ठयोः ओष्ठरागं धरति ।
(बहन होठों पर लिपस्टिक धारण करती है ।)
भगिनी नयनयोः कज्जलं धरति ।
(बहन दोनों आंखों में काजल धारण करती है ।)

८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु ।
(वाक्य शुद्ध अथवा अशुद्ध है यह सूचना दें ।)

(क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)
(ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)
(ग) अहम् अङ्गुष्ठैः गणनां करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)
(घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)
(ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)

उत्तराणि :-
(क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि । (अशुद्धम्)
(मैं कानों के द्वारा भोजन करता हूँ ।) (अशुद्धम्)
(ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि । (शुद्धम्)
(मैं नाक के द्वारा सांस स्वीकार करता हूँ ।) (शुद्धम्)
(ग) अहम् अङ्गुष्ठैः गणनां करोमि । (शुद्धम्)
(मैं अंगूठे के द्वारा गणना करता हूँ ।) (शुद्धम्)
(घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि । (अशुद्धम्)
(मैं दोनों नेत्रों से सुनता हूँ ।) (अशुद्धम्)
(ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि । (शुद्धम्)
(मैं हाथ से कार्य करता हूँ ।) (शुद्धम्)