NCERT कक्षा-9, पाठ-7, “सिकतासेतुः” का अभ्यास

सिकतासेतुः अभ्यास-कार्यम् :-

प्रश्नः - 1. एकपदेन उत्तरं लिखत-

(क) कः बाल्ये विद्यां न अधीतवान्?
उत्तरम् :- तपोदत्तः ।
(ख) तपोदत्तः कया विद्याम् अवाप्तुं प्रवृत्तः अस्ति ?
उत्तरम् :- तपश्चर्यया ।
(ग) मकरालये कः शिलाभिः सेतुं बबन्ध ?
उत्तरम् :- रामः ।
(घ) मार्गभ्रान्तः सन्ध्यां कुत्र उपैति ?
उत्तरम् :- गृहम् ।
(ङ) पुरुषः सिकताभिः किं करोति ?
उत्तरम् :- सेतु-निर्माण-प्रयासम् ।

प्रश्नः - 2. अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत
(क) अनधीतः तपोदत्तः कैः गर्हितोऽभवत्?
उत्तरम् :- अनधीतः तपोदत्तः सर्वैः कुटुम्बिभिः मित्रैः ज्ञातिजनैश्च गर्हितः अभवत्।


(ख) तपोदत्तः केन प्रकारेण विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽभवत्?
उत्तरम् :- तपोदत्तः तपश्चर्यया विद्यां प्राप्तुं प्रवृत्तोऽभवत्।

(ग) तपोदत्तः पुरुषस्य कां चेष्टां दृष्ट्वा अहसत्?
उत्तरम् :- पुरुषमेकं सिकताभि सेतुनिर्माणप्रयासं कुर्वाणं दृष्ट्वा अहसत्।

(घ) तपोमात्रेण विद्यां प्राप्तुं तस्य प्रयासः कीदृशः कथितः?
उत्तरम् :- तपोमात्रेण विद्यां प्राप्तुं तस्य प्रयासः सिकताभिरेव सेतुनिर्माणप्रयासमिव कथितः।

(ङ) अन्ते तपोदत्तः विद्याग्रहणाय कुत्र गतः?
उत्तरम् :- अन्ते तपोदत्तः विद्याग्रहणाय गुरुकुलं गतः ।

प्रश्नः - 3. भिन्नवर्गीयं पदं चिनुत-
यथा - अधिरोढुम्, गन्तुम्, सेतुम्, निर्मातुम्।
उत्तरम् :- सेतुम्।

(क) निःश्वस्य, चिन्तय, विमृश्य, उपेत्य।
उत्तरम् :- चिन्तय।

(ख) विश्वसिमि, पश्यामि, करिष्यामि, अभिलषामि।
उत्तरम् :- करिष्यामि।

(ग) तपोभिः, दुर्बुद्धिः, सिकताभिः, कुटुम्बिभिः।।
उत्तरम् :- दुर्बुद्धिः।

प्रश्नः - 4. (क) रेखाङ्कितानि सर्वनामपदानि कस्मै प्रयुक्तानि?

(i) अलमलं तव श्रमेण।
उत्तरम् :- पुरुषाय।

(ii) न अहं सोपानमागैरट्टमधिरोढुं विश्वसिमि।
उत्तरम् :- पुरुषाय।

(iii) चिन्तितं भवता न वा।
उत्तरम् :- पुरुषाय।

(iv) गुरुगृहं गत्वैव विद्याभ्यासो मया करणीयः?
उत्तरम् :- तपोदत्ताय।

(v) भवद्भिः उन्मीलितं मे नयनयुगलम्।
उत्तरम् :- तपोदत्ताय।

(ख) अधोलिखितानि कथनानि कः कं प्रति कथयति?
उत्तरम् :-
कथनानि कः कम्
(i) हा विधे! किमिदं मया कृतम् ? तपोदत्तः विधिम्
(ii) भो महाशय ! किमिदं विधीयते। तपोदत्तः पुरुषम्
(iii) भोस्तपस्विन्! कथं माम् उपरुणत्सि । पुरुषः तपोदत्तम्
(iv) सिकताः जलप्रवाहे स्थास्यन्ति किम्? तपोदत्तः पुरुषम्
(v) नाहं जाने कोऽस्ति भवान्? तपोदत्तः पुरुषम्

प्रश्नः - 5. स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -

(क) तपोदत्तः (तपश्चर्यया) विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्ति।
उत्तरम् :- तपोदत्तः केन प्रकारेण विद्याभवाप्तं प्रवत्तोऽस्ति?

(ख) (तपोदत्तः) कुटुम्बिभिः मित्रैः गर्हितः अभवत्।
उत्तरम् :- कः कटुम्बिभिः मित्रैः गर्हितः अभवत्?

(ग) पुरुषः (नद्यां) सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते।
उत्तरम् :- पुरुषः कुत्र सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते?

(घ) तपोदत्तः (अक्षरज्ञानं) विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति।
उत्तरम् :- तपोदत्तः कम् विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति?

(ङ) तपोदत्तः (विद्याध्ययनाय) गुरुकुलम् अगच्छत्।
उत्तरम् :- तपोदत्तः किमर्थं मुरुकुलम् अगच्छत्?

(च) (गुरुगृहं) गत्वैव विद्याभ्यासः करणीयः।
उत्तरम् :- कुत्र गत्वैव विद्याभ्यासः करणीयः?

प्रश्नः - 6. उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितविग्रहपदानां समस्तपदानि लिखत :-
विग्रहपदानि – समस्तपदानि
यथा - संकल्पस्य सातत्येन = संकल्पसातत्येन
उत्तरम् :-
(क) अक्षराणां ज्ञानम् = अक्षरज्ञानम्
(ख) सिकतायाः सेतुः = सिकतासेतुः
(ग) पितुः चरणैः = पितृचरणैः
(घ) गुरोः गृहम् = गुरुगृहम्
(ङ) विद्यायाः अभ्यासः = विद्याभ्यासः

प्रश्नः - 7. उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं कुरुत -
समस्तपदानि – विग्रहः
यथा - नयनयुगलम् = नयनयोः युगलम् ।
उत्तरम् :-
(क) जलप्रवाहे = जलस्य प्रवाहे
(ख) तपश्चर्यया = तपसः चर्यया
(ग) जलोच्छलनध्वनिः = जलस्य उच्छलनस्य ध्वनिः
(घ) सेतुनिर्माणप्रयासः = सेतोः निर्माणस्य प्रयासः

प्रश्नः - 8. उदाहरणमनुसृत्य कोष्ठकात् पदम् आदाय नूतनं वाक्यद्वयं रचयत -
(क) यथा-अलं – चिन्तया – (‘अलम्’ योगे तृतीया)
(i) अलं – भयेन – (भय)
(ii) अलं – कोलाहलेन – (कोलाहल)

(ख) यथा - माम् अनु सः गच्छति। – (‘अनु’ योगे द्वितीया)
(i) गृहम् अनु मम विद्यालय अस्ति। – (गृह)
(ii) पर्वतम् अनु नदी वहति। – (पर्वत)

(ग) यथा - अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यं प्राप्तुमभिलषसि। – (‘विना’ योगे द्वितीया)
(i) परिश्रमं विनैव त्वं प्रथमस्थनं प्राप्तुमभिलषसि। – (परिश्रम)
(ii) अभ्यासं विनैव त्वं विद्यां प्राप्तुमभिलषसि। – (अभ्यास)