NCERT कक्षा-6, पाठ-11, “पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि” का अभ्यास

वयम् अभ्यासं कुर्मः (हम अभ्यास करते हैं )

१. एतानि सर्वाणि सुभाषितानि उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु लिखन्तु च ।
(ये सभी सुभाषित वचन ऊंची आवाज में पढ़े, स्मरण करें और लिखें ।)

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु ।
(नीचे लिखे गए प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखें ।)

(क) पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति ?
(ख) अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति ?
(ग) कार्याणि केन सिध्यन्ति ?
(घ) विद्या किं ददाति ?
(ङ) जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी ?
(च) लङ्का कीदृशी आसीत् ?

उत्तराणि :-

(क) पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति ?
(पृथ्वी पर कितने रत्न हैं ?)
उत्तरम् - त्रीणि (तीन)
(ख) अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति ?
(यह अपना अथवा पराया है - यह गणना किनकी होती है ?)
उत्तरम् - लघुचेतसाम् ।
(ग) कार्याणि केन सिध्यन्ति ?
(कार्य किसके द्वारा सिद्ध होते हैं ?)
उत्तरम् - उद्यमेन (परिश्रम से)
(घ) विद्या किं ददाति ?
(विद्या क्या देती है ?)
उत्तरम् - विनयम् । (विनम्रता)
(ङ) जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी ?
(माता और जन्मभूमि किससे बड़ी है ?)
उत्तरम् - स्वर्गात् । (स्वर्ग से)
(च) लङ्का कीदृशी आसीत् ?
(लंका कैसी थी ?)
उत्तरम् – स्वर्णमयी । (सोने की)

३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु ।
(नीचे लिखे गए प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखें ।)

(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि सन्ति ?
(ख) उदारचरितानां भावः कः भवति ?
(ग) मृगाः स्वयमेव कस्य मुखे न प्रविशन्ति ?
(घ) अभिवादनशीलस्य नित्यं कानि वर्धन्ते ?
(ङ) मनुष्यः धनात् किम् आप्नोति ?
(च) उत्पन्नेषु कार्येषु कीदृशं धनम् उपयोगाय न भवति ?
उत्तराणि :-
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि सन्ति ?
(पृथ्वी पर तीन रत्न कौन से हैं ? )
उत्तरम् - पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं सुभाषितम् च सन्ति ।
(पृथ्वी पर तीन रत्न हैं - जल अन्न और सुभाषित वचन ।)
(ख) उदारचरितानां भावः कः भवति ?
(उदार हृदय वालों का भाव क्या होता है ?)
उत्तरम् - उदारचरितानां भावः वसुधैव कुटुम्बकम् इव भवति ।
(उदार हृदय वालों का भाव संपूर्ण पृथ्वी ही परिवार की तरह होती है ।)
(ग) मृगाः स्वयमेव कस्य मुखे न प्रविशन्ति ?
(हिरण अपने आप किसके मुंह में प्रवेश नहीं करते हैं ?)
उत्तरम् - मृगाः स्वयमेव सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति ।
(हिरण अपने आप शेर के मुंह में प्रवेश नहीं करते हैं ।)
(घ) अभिवादनशीलस्य नित्यं कानि वर्धन्ते ?
(अभिवादन करने वाले के प्रतिदिन क्या बढ़ते हैं ?)
उत्तरम् - अभिवादनशीलस्य नित्यं आयुः विद्या यशः बलं च वर्धन्ते ।
(अभिवादन करने वाले के प्रतिदिन आयु, विद्या, यश और बल बढ़ते हैं ।)
(ङ) मनुष्यः धनात् किम् आप्नोति ?
(मनुष्य धन से क्या प्राप्त करता है ?)
उत्तरम् - मनुष्यः धनात् धर्मम् आप्नोति ।
(मनुष्य धन से धर्म को प्राप्त करता है ।)
(च) उत्पन्नेषु कार्येषु कीदृशं धनम् उपयोगाय न भवति ?
(उत्पन्न हुए कार्य में कैसा धन उपयोग के लिए नहीं होता है ?)
उत्तरम् - उत्पन्नेषु कार्येषु परहस्तगतं धनम् उपयोगाय न भवति
(उत्पन्न हुए कार्य में दूसरे के हाथ में गया हुआ धन उपयोग के लिए नहीं होता है ।)

४. चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि रचयन्तु ।
(चित्र को देखकर वाक्यों की रचना करें।)
उदाहरणम् - वृक्षः फलानि यच्छति । त्वं फलानि स्वीकरोषि । अहं फलानि स्वीकरोमि ।
(क) ............. । ............... । .............. ।
(ख) ............. । ............... । .............. ।
(ग) ............. । ............... । .............. ।
(घ) ............. । ............... । .............. ।
(ङ) ............. । ............... । .............. ।
उत्तराणि :-
उदाहरणम् - वृक्षः फलानि यच्छति । त्वं फलानि स्वीकरोषि । अहं फलानि स्वीकरोमि ।
(वृक्ष फलों को देता है । तुम फलों को स्वीकार करते हो । मैं फलों को स्वीकार करता हूँ ।)
(क) वृक्षः काष्ठानि यच्छति । त्वं काष्ठानि स्वीकरोषि । अहं काष्ठानि स्वीकरोमि ।
(वृक्ष लकड़ियों को देता है । तुम लकड़ियों को स्वीकार करते हो । मैं लकड़ियों को स्वीकार करता हूँ ।)
(ख) वृक्षः छायां यच्छति । त्वं छायां स्वीकरोषि । अहं छायां स्वीकरोमि ।
(वृक्ष छाया को देता है । तुम छाया को स्वीकार करते हो । मैं छाया को स्वीकार करता हूँ ।)
(ग) वृक्षः पुष्पं यच्छति । त्वं पुष्पं स्वीकरोषि । अहं पुष्पं स्वीकरोमि ।
(वृक्ष पुष्प देता है । तुम पुष्प को स्वीकार करते हो । मैं पुष्प को स्वीकार करता हूँ ।)
(घ) वृक्षः कर्गदानि यच्छति । त्वं कर्गदानि स्वीकरोषि । अहं कर्गदानि स्वीकरोमि ।
(वृक्ष कागजों को देता है । तुम कागजों को स्वीकार करते हो । मैं कागजों को स्वीकार करता हूँ ।)
(ङ) वृक्षः काष्ठानि यच्छति । त्वं काष्ठानि स्वीकरोषि । अहं काष्ठानि स्वीकरोमि ।
(वृक्ष पत्तों को देता है । तुम पत्तों को स्वीकार करते हो । मैं पत्तों को स्वीकार करता हूँ ।)


५. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा 'आम्' अथवा 'न' इति लिखन्तु ।
(नीचे लिखे गए वाक्यों को पढ़कर ‘हाँ’ अथवा ‘नहीं’ यह लिखें ।)
यथा - किं पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति ? 'आम्'
जैसे - क्या पृथ्वी पर तीन रत्न हैं ? हाँ
(क) त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति ?
(ख) किं धर्मेण सुखं प्राप्यते ?
(ग) किं विद्या विनयं ददाति ?
(घ) किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते ?
(ङ) किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति ?
(च) किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति ?

उत्तराणि :-
यथा - किं पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति ? 'आम्'
जैसे - क्या पृथ्वी पर तीन रत्न हैं ? ‘हाँ’
(क) त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति ? 'न'
तीन रत्न हैं - जल अन्न और पत्थर । ‘नहीं’
(ख) किं धर्मेण सुखं प्राप्यते ? 'आम्'
क्या धर्म से सुख प्राप्त होता है ? ‘हाँ’
(ग) किं विद्या विनयं ददाति ? 'आम्'
क्या विद्या विनम्रता देती है ? ‘हाँ’
(घ) किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते ? 'आम्'
क्या अभिवादन करने वाले की विद्या बढ़ती है ? ‘हाँ’
(ङ) किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति ? 'न'
क्या परिश्रम से कार्य नष्ट होते हैं ? ‘नहीं’
(च) किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति ? 'आम्'
क्या जन्मभूमि स्वर्ग से भी बड़ी होती है ? ‘हाँ’

६. चित्रे दर्शितस्य नाम लिङ्गं च निर्दिशन्तु ।
(दिखाए गए चित्र का नाम और लिंग निर्देशित करें ।)
यथा - पुष्पम् - नपुंसकलिङ्गम्
सिंहः - पुल्लिङ्गम्
फलम् - नपुंसकलिङ्गम्
नारी - स्त्रीलिङ्गम्
छाया - स्त्रीलिङ्गम्
पुस्तकानि – नपुंसकलिङ्गम्

७. वलये पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु ।
(गोले के अंदर पदों को लिखकर सुंदर वचन को पूरा करें ।)
विद्या ददाति ......... विनयात् ......... पात्रताम् ......... धनम् ......... धनात् ......... ततः .........
उत्तराणि :-
विद्या ददाति विनयम् विनयात् याति पात्रताम् पात्रत्वात् धनम् आप्नोति धनात् धर्मम् ततः सुखम्

८. पट्टिकातः पदानि चित्वा निर्देशानुसारं पदानि लिखन्तु ।
(पट्टिका से पदों को चुनकर निर्देश अनुसार पदों को लिखें ।)
जननी धैर्यम् विद्या विनयः निजः पत्रम् बुद्धिः,
मूलम् पराक्रमः शक्तिः धनम् उद्यमः

(क) प्रथमान्त-पुंलिङ्गपदानि सन्ति -
1. उद्यमः 2. ..............3. .............. 4. ..............

(ख) प्रथमान्त-स्त्रीलिङ्गपदानि सन्ति -
1. वसुधा 2. ..............
3. .............. 4. ..............
5. ..............

(ग) प्रथमान्त-नपुंसकलिङ्गपदानि सन्ति -
1. साहसम् 2. ..............3. .............. 4. ..............
5. ..............

उत्तराणि :-
(क) प्रथमान्त-पुंलिङ्गपदानि सन्ति -
(प्रथमांत पुल्लिंग पद हैं -)
1. उद्यमः
2. विनयः
3. निजः
4. पराक्रमः

(ख) प्रथमान्त-स्त्रीलिङ्गपदानि सन्ति -
(प्रथमांत स्त्रीलिंग पद हैं -)
1. वसुधा
2. जननी
3. विद्या
4. बुद्धिः
5. शक्तिः

(ग) प्रथमान्त-नपुंसकलिङ्गपदानि सन्ति -
(प्रथमांत नपुंसकलिंग पद हैं -)
1. साहसम्
2. धैर्यम्
3. पत्रम्
4. मूलम्
5. धनम्

९. पाठगतानि सुभाषितानि स्मृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(पाठ में आए सुंदर वचनों को याद करके रिक्त स्थानों को भरें ।)
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि .......... सुभाषितम् ।
(ख) उदारचरितानां .............. कुटुम्बकं भवति ।
(ग) उद्यमेन हि .............. सिद्ध्यन्ति ।
(घ) अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः .............. वर्धन्ते ।
ङ) उद्यमः ......... पराक्रमः ।
(च) विद्या .......... ददाति ।
(छ) जननी जन्मभूमिश्च ........... गरीयसी भवति ।

उत्तराणि :-
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।
(ख) उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकं भवति ।
(ग) उद्यमेन हि कार्याणि सिद्ध्यन्ति ।
(घ) अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः चत्वारि वर्धन्ते ।
(ङ) उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।
(च) विद्या विनयं ददाति ।
(छ) जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी भवति ।

१०. चित्राणि दृष्ट्वा उचितान् श्लोकांशान् लिखन्तु ।
(चित्रों को देखकर उचित श्लोकों के अंशों को लिखें)
१. ..................... ।
२. ..................... ।
३. ..................... ।
४. ..................... ।
५. ..................... ।
उत्तराणि :-
१. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
२. पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।
३. जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ।
४. कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ।
५. उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।