NCERT कक्षा-6, पाठ-12, “आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः” का अभ्यास

वयम् अभ्यासं कुर्मः

१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि यच्छन्तु ।
(नीचे लिखे गए प्रश्नों के उत्तर एक पद में दें ।)
(क) भिक्षुकः किं करोति स्म ?
(ख) कदाचित् तेन मार्गेण कः आगच्छति ?
(ग) भिक्षुकः धनिकात् किम् इच्छति ?
(घ) धनिकः भिक्षुकात् किं याचितवान् ?
(ङ) सौभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्तः ?
उत्तराणि :-
(क) भिक्षुकः किं करोति स्म ?
(भिखारी क्या करता था ?)
उत्तरम् :- भिक्षाटनम् । (भीख के लिए घूमना)
(ख) कदाचित् तेन मार्गेण कः आगच्छति ?
(कभी उस मार्ग से कौन आता है ?)
उत्तरम् :- धनिकः । (धनवान)
(ग) भिक्षुकः धनिकात् किम् इच्छति ?
(भिखारी धनवान से क्या चाहता है ?)
उत्तरम् :- प्रभूतं धनम् । (ढेर सारा धन)
(घ) धनिकः भिक्षुकात् किं याचितवान् ?
(धनवान ने भिक्षुक से क्या याचना की ?)
उत्तरम् :- अनेकानि शरीराङ्गानि । (अनेक शरीर के अंगों की)
(ङ) सौभाग्येन वयं किं प्राप्तवन्तः ?
(हम सौभाग्य से क्या प्राप्त करते हैं ?)
उत्तरम् :- मानवजन्म । (मनुष्य का जन्म)

२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि 'आम्' अथवा 'न' इति पदेन लिखन्तु ।
(नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तर 'हां' अथवा 'नहीं' इस पद में लिखें ।)
यथा - ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् । 'आम्'
(क) भिक्षुकः उन्नतः दृढकायः च आसीत् ।
(ख) जना: तस्मै दण्डं यच्छन्ति ।
(ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनम् इच्छति ।
(घ) भिक्षुकः धनिकाय पादौ ददाति ।
(ङ) भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यजति ।

उत्तराणि :-
यथा - ग्रामे कश्चन भिक्षुकः आसीत् । 'आम्'
गांव में कोई भिखारी था । 'हाँ'
(क) भिक्षुकः उन्नतः दृढकायः च आसीत् । 'आम्'
भिखारी बड़े और मजबूत शरीर वाला था । 'हाँ'
(ख) जनाः तस्मै दण्डं यच्छन्ति । 'न'
लोग उसे दंड देते थे । 'नहीं'
(ग) भिक्षुकः प्रभूतं धनम् इच्छति । 'आम्'
भिखारी ढेर सारा धन चाहता है । 'हाँ'
(घ) भिक्षुकः धनिकाय पादौ ददाति । 'न'
भिखारी धनवान के लिए दोनों पर देता है । 'नहीं'
(ङ) भिक्षुकः भिक्षाटनं त्यजति । 'आम्'
भिखारी भिक्षा के लिए घूमने छोड़ देता है । 'हाँ'

३. अधोलिखितेषु वाक्येषु द्वितीयाविभक्तेः शब्दानां द्विवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखन्तु ।
(नीचे लिखे गए वाक्यों में द्वितीया विभक्ति के शब्दों का द्विवचन में परिवर्तन करके वाक्यों को लिखें ।)
यथा - चन्द्रशेखरः लेखं लिखति ।
चन्द्रशेखरः लेखौ लिखति ।
(क) आपणिकः अङ्कनीं ददाति ।
(ख) मातामही कथां श्रावयति ।
(ग) सैनिकः मां रक्षति ।
(घ) कृष्णः कन्दुकं गृह्णाति ।
(ङ) छात्रः श्लोकं पठति ।
उत्तराणि :-
यथा - चन्द्रशेखरः लेखं लिखति ।
चन्द्रशेखरः लेखौ लिखति ।
(क) आपणिकः अङ्कनीं ददाति ।
आपणिकः अङ्कन्यौ ददाति ।
(ख) मातामही कथां श्रावयति ।
मातामही कथे श्रावयति ।
(ग) सैनिकः मां रक्षति ।
सैनिकः आवां रक्षति ।
(घ) कृष्णः कन्दुकं गृह्णाति ।
कृष्णः कन्दुके गृह्णाति ।
(ङ) छात्रः श्लोकं पठति ।
छात्रः श्लोकौ पठति ।


४. चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः वाक्यानि रचयन्तु ।
(चित्र को देखकर द्वितीया विभक्ति के वाक्यों को बनाएं ।)
बालिकाः .............. गच्छन्ति ।
पक्षिणः ................ खादन्ति ।
शिक्षकः ................ पाठयति ।
नर्तकी ................ धरति ।
अहं .............. स्वीकरोमि ।
उत्तराणि :-
बालिकाः विद्यालयं गच्छन्ति ।
पक्षिणः फलानि खादन्ति ।
शिक्षकः पाठं पाठयति ।
नर्तकी मालां धरति ।
अहं लेखनीं स्वीकरोमि ।


५. कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां द्वितीयाविभक्तेः एकवचनरूपेण सह वाक्यानि लिखन्तु ।
(कोष्टक में विद्यमान शब्दों की द्वितीया विभक्ति से एकवचन के साथ वाक्यों को लिखें ।)

यथा - भक्तः (देव) नमति । भक्तः देवं नमति ।
(क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति ।
(ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति ।
(ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति ।
(घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति ।
(ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति ।
(च) पितामही (रजनी) आह्वयति ।
(छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि ।
(ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति ।
(झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति ।
(ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति ।

उत्तराणि :-
यथा - भक्तः (देव) नमति । भक्तः देवं नमति ।
(क) छात्राः (ग्रन्थ) पठन्ति । छात्राः ग्रन्थं पठन्ति ।
(ख) बालकाः (कथा) लिखन्ति । बालकाः कथां लिखन्ति ।
(ग) रमा (लेखनी) क्रीणाति । रमा लेखनीं क्रीणाति ।
(घ) शिक्षकः (अस्मद्) पाठयति । शिक्षकः मां पाठयति ।
(ङ) अर्जुनः (नदी) पश्यति । अर्जुनः नदीं पश्यति ।
(च) पितामही (रजनी) आह्वयति । पितामही रजनीं आह्वयति ।
(छ) अहं (युष्मद्) नमस्करोमि । अहं त्वां नमस्करोमि ।
(ज) कृषकः (क्षेत्र) कर्षति । कृषकः क्षेत्रं कर्षति ।
(झ) पर्यटकः (कन्याकुमारी) गच्छति । पर्यटकः कन्याकुमारीं गच्छति ।
(ञ) चित्रकारः (चित्र) रचयति । चित्रकारः चित्रं रचयति ।

६. द्वितीयाविभक्तेः एकवचनशब्दानां बहुवचने परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि रचयन्तु ।
(द्वितीया विभक्ति के एकवचन शब्दों को बहुवचन में परिवर्तन करके वाक्यों की रचना करें ।)
यथा – वयं सुभाषितं वदामः। वयं सुभाषितानि वदामः ।
(क) अरुणः दूरवाणीं नयति ।
(ख) पिता लेखनीम् आनयति ।
(ग) जननी पाकं पचति ।
(घ) मातामहः मां बोधयति ।
(ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति ।
उत्तराणि :-
यथा – वयं सुभाषितं वदामः। वयं सुभाषितानि वदामः ।
(क) अरुणः दूरवाणीं नयति । अरुणः दूरवाणीः नयति ।
(ख) पिता लेखनीम् आनयति । पिता लेखनीः आनयति ।
(ग) जननी पाकं पचति । जननी पाकान् पचति ।
(घ) मातामहः मां बोधयति । मातामहः अस्मान् बोधयति ।
(ङ) अग्रजा त्वाम् आह्वयति । अग्रजा युष्मान् आह्वयति ।


७. अधः प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा द्वितीयाविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा दश वाक्यानि रचयन्तु ।
(नीचे दिए गए चित्र को देखकर द्वितीया विभक्ति का प्रयोग करके 10 वाक्यों की रचना करें ।)

(क) ............... ।
(ख) ............... ।
(ग) ............... ।
(घ) ............... ।
(ङ) ............... ।
(च) ............... ।
(छ) ............... ।
(ज) ............... ।
(झ) ............... ।
(ञ) ............... ।
उत्तराणि :-
(क) बालकाः कन्दुकक्रीडां क्रीडन्ति ।
(ख) छात्राः हस्तकन्दुकं गृह्णन्ति ।
(ग) बालिके प्रयोगं कुरुतः ।
(घ) बालकः सङ्गणकं चालयति ।
(ङ) छात्राः योगं कुर्वन्ति ।
(च) अध्यापिका छात्रौ पाठयति ।
(छ) शिक्षकः योगं शिक्षयति ।
(ज) बालकः कन्दुकं क्षिपति ।
(झ) छात्राः शिक्षकं पश्यन्ति ।
(ञ) छात्राः प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छन्ति ।