NCERT कक्षा-6, पाठ-3, “अहं च त्वं च” का अभ्यास

१. वयम् अभ्यासं कुर्मः
(हम अभ्यास करते हैं।)

उच्चैः पठन्तु अवगच्छन्तु च ।
(ऊंचे स्वर में पढ़ें और समझें)

त्वं माता, त्वं पिता, त्वं बन्धुः, त्वं सखा,
त्वं विद्या, त्वं द्रविणम्, देवदेव! त्वम् एव मम सर्वम् ।
(तुम माता, तुम पिता, तुम भाई, तुम मित्र, तुम विद्या, तुम धन, हे देवों के देव ! तुम ही मेरे सब कुछ हो।)

त्वमेव माता च पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव ।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव, त्वमेव सर्वं मम देवदेव ॥
सरलार्थ :- तुम ही माता और तुम ही पिता हो, तुम ही भाई और तुम ही मित्र हो। तुम ही विद्या, तुम ही धन हो, हे देवों के देव! तुम ही मेरे सब कुछ हो।।)

२. उदाहरणानुगुणम् अधोलिखितेषु वाक्येषु पट्टिकातः उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(उदाहरण के अनुरूप नीचे लिखे हुए वाक्यों में पट्टिका से उचित पदों के द्वारा रिक्त स्थानों को भरें।)

त्वं युवां यूयं अहम् आवां वयं

यथा - हे बाल! त्वं छात्रः असि ।
(क) ............ शिक्षकौ स्वः ।
(ख) मञ्चे ........... नर्तक्यः स्थ ।
(ग) अत्र ........... अस्मि |
(घ) सभायां ........... गायिके स्थः ।
(ङ) विद्यालये ........... स्मः ।
(च) वैद्यालये ............. चिकित्सका असि ।

उत्तराणि -
यथा - हे बाल! त्वं छात्रः असि ।
(है बालक! तुम छात्र हो।)
(क) आवां शिक्षकौ स्वः ।
(हम दोनों शिक्षक हैं।)
(ख) मञ्चे यूयं नर्तक्यः स्थ ।
(मंच पर तुम सब नर्तकी हो)
(ग) अत्र अहम् अस्मि ।
(यहाँ मैं हूँ।)
(घ) सभायां युवां गायिके स्थः ।
(सभा में तुम दोनों गायिका हो।)
(ङ) विद्यालये वयं स्मः ।
(विद्यालय में हम हैं।)
(च) वैद्यालये त्वं चिकित्सिका असि ।
(वैद्यालय में तुम वैद्या हो।)


३. चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणस्य अनुगुणं वाक्यानि लिखन्तु ।
(चित्र को देखकर उदाहरण के अनुरूप वाक्यों को लिखें।)
यथा -
अहं शिक्षकः अस्मि ।
आवां शिक्षकौ स्वः ।
वयं शिक्षकाः स्मः ।

(क) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि ।
.......... स्वः ।
............ स्मः ।

(ख) अहं नर्तकः अस्मि ।
.......... स्वः ।
............ स्मः ।

(ग) अहं चालकः अस्मि ।
.......... स्वः ।
............ स्मः ।

उत्तराणि -

यथा -
अहं शिक्षकः अस्मि । (मैं शिक्षक हूँ।)
आवां शिक्षकौ स्वः । (हम दोनों शिक्षक हैं।)
वयं शिक्षकाः स्मः । (हम सब शिक्षक हैं।)

(क) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि । (मैं तन्त्रज्ञ हूँ।)
आवां तन्त्रज्ञौ स्वः । (हम दोनों तन्त्रज्ञ हैं।)
वयं तन्त्रज्ञाः स्मः । (हम सब तन्त्रज्ञ हैं।)

(ख) अहं नर्तकः अस्मि । (मैं नर्तक हूँ।)
आवां नर्तकौ स्वः । (हम दोनों नर्तक हैं।)
वयं नर्तकाः स्मः । (हम सब नर्तक हैं।)

(ग) अहं चालकः अस्मि । (मैं चालक हूँ।)
आवां चालकौ स्वः । (हम दोनों चालक हैं।)
वयं चालकाः स्मः । (हम सब चालक हैं।)

यथा -
अहम् आरक्षिका अस्मि ।
आवाम् आरक्षिके स्वः ।
वयम् आरक्षिकाः स्मः ।
(घ) अहं छात्रा अस्मि ।
............ स्वः ।
............ स्मः ।
(ङ) अहं गायिका अस्मि ।
............ स्वः ।
............ स्मः ।
(च) अहम् अनुवैद्या अस्मि ।
............ स्वः ।
............ स्मः ।

उत्तराणि -
यथा -
अहम् आरक्षिका अस्मि । (मैं आरक्षिका (महिला चौकीदार) हूं।)
आवाम् आरक्षिके स्वः । । (हम दोनों आरक्षिका (महिला चौकीदार) हैं।)
वयम् आरक्षिकाः स्मः । (हम सब आरक्षिका (महिला चौकीदार) हैं।)

(घ) अहं छात्रा अस्मि ।
आवां छात्रे स्वः । (हम दोनों छात्रा हैं।)
वयं छात्राः स्मः । (हम सब छात्रा हैं।)

(ङ) अहं गायिका अस्मि । (मैं गायिका हूं।)
आवां गायिके स्वः । (हम दोनों गायिका हैं।)
वयं गायिका स्मः । (हम सब गायिका हैं।)

(च) अहम् अनुवैद्या अस्मि । (मैं अनुवैद्या हूं।)
आवाम् अनुवैद्ये स्वः । (हम दोनों अनुवैद्या हैं।)
वयम् अनुवैद्याः स्मः । (हम सब अनुवैद्या हैं।)


यथा-
त्वं चिकित्सकः असि ।
युवां चिकित्सकौ स्थः ।
यूयं चिकित्सकाः स्व
(छ) त्वं लेखकः असि ।
........ स्थः ।
......... स्थ ।
(ज) त्वं सैनिकः असि ।
........ स्थः ।
......... स्थ ।
(झ) त्वं क्रीडकः असि ।
......... स्थः ।
.......... स्थ ।

उत्तराणि -

यथा-
त्वं चिकित्सकः असि । (तुम वैद्य हो।)
युवां चिकित्सकौ स्थः । (तुम दोनों वैद्य हो।)
यूयं चिकित्सकाः स्व । (तुम सब वैद्य हो।)

(छ) त्वं लेखकः असि । (तुम लेखक हो।)
युवां लेखकौ स्थः । (तुम दोनों लेखक हो।)
यूयं लेखकाः स्थ । (तुम सब लेखक हो।)

(ज) त्वं सैनिकः असि । (तुम सैनिक हो।)
युवां सैनिकौ स्थः । (तुम दोनों सैनिक हो।)
यूयं सैनिकाः स्थ । (तुम सब सैनिक हो।)

(झ) त्वं क्रीडकः असि । (तुम खिलाड़ी हो।)
युवां क्रीडकौ स्थः । (तुम दोनों खिलाड़ी हो।)
यूयं क्रीडकाः स्थ । (तुम सब खिलाड़ी हो।)


यथा -
त्वं क्रीडिका असि ।
युवां क्रीडिके स्थः ।
यूयं क्रीडिकाः स्थ ।

(ञ) त्वम् अधिवक्त्री असि ।
.......... स्थः ।
........... स्थ ।
(ट) त्वं छात्रा असि ।
............ स्थः ।
............ स्थ ।
(ठ) त्वं धाविका असि ।
............ स्थः ।
............ स्थ ।

उत्तराणि -

यथा -
त्वं क्रीडिका असि । (तुम महिला खिलाड़ी हो।)
युवां क्रीडिके स्थः । (तुम दोनों महिला खिलाड़ी हो।)
यूयं क्रीडिकाः स्थ । (तुम सब महिला खिलाड़ी हो।)

(ञ) त्वम् अधिवक्त्री असि । (तुम महिला वकील हो।)
युवाम् अधिवक्त्र्यौ स्थः । (तुम दोनों महिला वकील हो।)
यूयम् अधिवक्त्र्यः स्थ । (तुम सब महिला वकील हो।)

(ट) त्वं छात्रा असि । (तुम छात्रा हो।)
युवां छात्रे स्थः । (तुम दोनों छात्रा हो।)
यूयं छात्राः स्थ । (तुम सब छात्रा हो।)

(ठ) त्वं धाविका असि । (तुम धाविका हो।)
युवां धाविके स्थः । (तुम दोनों धाविका हो।)
यूयं धाविकाः स्थ । (तुम सब धाविका हो।)


४. उदाहरणानुगुणं वाक्यानि परस्परं योजयन्तु ।
(उदाहरण के अनुरूप वाक्यों को परस्पर जोड़ें।)
यथा - त्वं बालिका असि । युवां बालिके स्थः । यूयं बालिकाः स्थ ।

(क) त्वं बालिका असि । आवां शिक्षकौ स्वः । वयम् आरक्षकाः स्मः ।
(ख) अहं गायकः अस्मि । युवां चिकित्सकौ स्थः । यूयं बालिकाः स्थ ।
(ग) त्वं छात्रः असि । आवां तन्त्रज्ञौ स्वः । यूयं गृहिण्यः स्थ ।
(घ) अहं शिक्षकः अस्मि । युवां बालिके स्थः । यूयं चिकित्सिकाः स्थ ।
(ङ) अहं नर्तकी अस्मि । युवां सैनिकौ स्थः । यूयं छात्राः स्थ ।
(च) त्वं गृहिणी असि । आवां गायकौ स्वः । वयं शिक्षकाः स्मः ।
(छ) अहम् आरक्षकः अस्मि । युवां छात्रौ स्थः । वयं नर्तक्यः स्मः ।
(ज) त्वं सैनिकः असि । आवाम् आरक्षकौ स्वः । वयं तन्त्रज्ञाः स्मः ।
(झ) त्वं चिकित्सकः असि । आवां नर्तक्यौ स्वः । यूयं सैनिकाः स्थ ।
(ञ) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि । युवां गृहिण्यौ स्थः । वयं गायकाः स्मः ।

उत्तराणि –
यथा - त्वं बालिका असि । युवां बालिके स्थः । यूयं बालिकाः स्थ ।

(क) त्वं बालिका असि । युवां बालिके स्थः । यूयं बालिकाः स्थ ।
(ख) अहं गायकः अस्मि । आवां गायकौ स्वः । वयं गायकाः स्मः ।
(ग) त्वं छात्रः असि । युवां छात्रौ स्थः । यूयं छात्राः स्थ ।
(घ) अहं शिक्षकः अस्मि । आवां शिक्षकौ स्वः । वयं शिक्षकाः स्मः ।
(ङ) अहं नर्तकी अस्मि । आवां नर्तक्यौ स्वः । वयं नर्तक्यः स्मः ।
(च) त्वं गृहिणी असि । युवां गृहिण्यौ स्थः । यूयं गृहिण्यः स्थ ।
(छ) अहम् आरक्षकः अस्मि । आवाम् आरक्षकौ स्वः । वयम् आरक्षकाः स्मः ।
(ज) त्वं सैनिकः असि । युवां सैनिकौ स्थः । यूयं सैनिकाः स्थ ।
(झ) त्वं चिकित्सकः असि । युवां चिकित्सकौ स्थः । यूयं चिकित्सिकाः स्थ ।
(ञ) अहं तन्त्रज्ञः अस्मि । आवां तन्त्रज्ञौ स्वः । वयं तन्त्रज्ञाः स्मः ।

५. उदाहरणानुगुणम् उत्तराणां प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु ।
(उदाहरण के अनुरूप उत्तरों के प्रश्न निर्माण करें।)

यथा - त्वं चिकित्सकः । कः चिकित्सकः त्वं कः ?
(क) त्वं तन्त्रज्ञः । .......................? ......................... ?
(ख) युवां बालकौ । .......................? ......................... ?
(ग) यूयं छात्राः । .......................? ......................... ?
(घ) अहं न्यायाधीशः । .......................? ......................... ?
(ङ) आवां गायिके । .......................? ......................... ?
(च) वयं शिक्षिकाः । .......................? ......................... ?

उत्तराणि –
यथा - त्वं चिकित्सकः । कः चिकित्सकः त्वं कः ?
(तुम वैद्य हो। कौन वैद्य है? तुम कौन हो?)
(क) त्वं तन्त्रज्ञः । कः तन्त्रज्ञः? त्वं कः?
(तुम तंत्रज्ञ हो। कौन तंत्रज्ञ है? तुम कौन हो?)
(ख) युवां बालकौ । कौ बालकौ? त्वं कौ?
(तुम दोनों बालक हो। कौन दो बालक हैं? तुम दोनों कौन हो?)
(ग) यूयं छात्राः । के छात्राः? यूयं के?
(तुम सब छात्रा हो। कौन सब छात्रा हैं? तुम सब कौन हो?)
(घ) अहं न्यायाधीशः । कः न्यायाधीशः? अहं कः?
(मैं न्यायाधीश हूँ। कौन न्यायाधीश है? मैं कौन हूँ?)
(ङ) आवां गायिके । के गायिके? आवां के?
(हम दोनों गायिका हैं। कौन दोनों गायिका हैं? हम दोनों कौन हैं?)
(च) वयं शिक्षिकाः । काः शिक्षिकाः? वयं काः?
(हम सब शिक्षिका हैं। कौन सब शिक्षिका हैं? हम सब कौन हैं?)