NCERT कक्षा-6, पाठ-9, “यो जानाति सः पण्डितः” का अभ्यास

वयम् अभ्यासं कुर्मः (हम अभ्यास करते हैं)

१. पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु ।
(पाठ के आधार पर निम्नलिखित प्रश्नों के एक पद में उत्तर लिखें ।)

(क) भोजनान्ते पातुं योग्यं किम् ?
(ख) सर्वदेवानां वन्दनीयः कः ?
(ग) जयन्तः कस्य सुत: ?
(घ) लङ्कायां मिलित्वा कस्य पूर्णरूपम् अस्ति ?

उत्तराणि :-
(क) भोजनान्ते पातुं योग्यं किम् ?
(भोजन के अंत में पीने के योग्य क्या है ?)
उत्तरम् - तक्रम् । (छाछ, लस्सी)

(ख) सर्वदेवानां वन्दनीयः कः ?
(सभी देवताओं का पूजनीय कौन है ?)
उत्तरम् - मृत्युञ्जयः । (मृत्युञ्जय - भगवान का नाम)

(ग) जयन्तः कस्य सुतः ?
(जयंत किसका पुत्र है ?)
उत्तरम् - - शक्रस्य । (इंद्र का)

(घ) लङ्कायां मिलित्वा कस्य पूर्णरूपम् अस्ति ?
(लंका में मिलकर किसका पूर्ण रूप है ?)
उत्तरम् - कुम्भकर्णस्य । (कुम्भकर्ण का)

२. पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु ।
(पाठ के आधार पर निम्नलिखित प्रश्नों के पूर्ण वाक्य में उत्तर लिखें ।)
(क) विष्णुपदं कथं प्रोक्तम् ?
(ख) कस्य आदि: अन्त: च 'न' अस्ति ?
(ग) नरः काश्यां किम् इच्छति ?
(घ) कुलालस्य गृहे अर्धं किम् अस्ति ?

उत्तराणि :-
(क) विष्णुपदं कथं प्रोक्तम् ?
(विष्णु पद को कैसा कहा गया है ?)
उत्तरम् - विष्णुपदं दुर्लभम् प्रोक्तम् ।
(विष्णु पद को दुर्लभ कहा गया है ।)

(ख) कस्य आदिः अन्तः च 'न' अस्ति ?
(किसका आदि और अंत 'न' है ?)
उत्तरम् - नयनम् अस्य पदस्य आदिः अन्तः च 'न' अस्ति ?
(नयन इस पद का आदि और अंत 'न' है)

(ग) नरः काश्यां किम् इच्छति ?
(मनुष्य काशी में क्या चाहता है ?)
उत्तरम् - नरः काश्यां मृत्युम् इच्छति ।
(मनुष्य काशी में मृत्यु को चाहता है।)

(घ) कुलालस्य गृहे अर्धं किम् अस्ति ?
(कुम्हार के घर में आधा क्या है ?)
उत्तरम् - कुलालस्य गृहे अर्धं कुम्भम् अस्ति ।
(कुम्हार के घर में आधा घड़ा है ।)

३. अधोलिखितानि शब्दरूपाणि पठन्तु अवगच्छन्तु स्मरन्तु च ।
(नीचे लिखे गए शब्द रूपों को पढ़ें, समझें और याद करें ।)

लिङ्गम् शब्दः षष्ठी विभक्त्यन्तानि रूपाणि
अकारान्त-पुंलिङ्गम्
एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
छात्रः छात्रस्य छात्रयोः छात्राणाम्
विद्यालयः विद्यालयस्य विद्यालययोः विद्यालयानाम्
सुतः सुतस्य सुतयोः सुतानाम्
रामः रामस्य रामयोः रामाणाम्

आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्
सीता सीतायाः सीतयोः सीतानाम्
कथा कथायाः कथयोः कथानाम्
प्रिया प्रियायाः प्रिययोः प्रियाणाम्

ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्

नदी नद्याः नद्योः नदीनाम्
देवी देव्याः देव्योः देवीनाम्

अकारान्त-नपुंसकलिङ्गम्
पुस्तकम् पुस्तकस्य पुस्तकयोः पुस्तकानाम्
उद्यानम् उद्यानस्य उद्यानयोः उद्यानानाम्
फलम् फलस्य फलयोः फलानाम्
भोजनम् भोजनस्य भोजनयोः भोजनानाम्

सर्वनामपदानि
अहम् (अस्मद्) मम आवयोः अस्माकम्
त्वम् (युष्मद्) तव युवयोः युष्माकम्
तत् (पुंलिङ्गम् ) तस्य तयोः तेषाम्
तत् (स्त्रीलिङ्गम् ) तस्याः तयोः तासाम्
तत् (नपुंसकलिङ्गम् ) तस्य तयोः तेषाम्
एतत् (पुंलिङ्गम् ) एतस्य एतयोः एतेषाम्
एतत् (स्त्रीलिङ्गम् ) एतस्याः एतयोः एतासाम्
एतत् (नपुंसकलिङ्गम् ) एतस्य एतयोः एतेषाम्

४. उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु ।
(प्रधान के अनुसार वाक्यों को लिखें ।)
यथा - विद्यालयः छात्रः विद्यालयस्य छात्रः गच्छति ।
(क) द्विचक्रिका चक्रम् ........ भ्रमति ।
(ख) वृक्षः फलम् .......... खादति ।
(ग) छात्रा नाम ........... पृच्छति ।
(घ) रामः पुस्तकम् ........... आनयति ।
(ङ) मन्दिरम् शिखरं .......... पश्यति ।

उत्तराणि :-
यथा - विद्यालयः छात्रः विद्यालयस्य छात्रः गच्छति ।
(यहां विद्यालय और छात्र दो पद हैं, जिनके पहले पद में षष्ठी विभक्ति का प्रयोग किया गया है । उसी प्रकार से अन्य उदाहरणों में भी पहले पद में षष्ठी विभक्ति का प्रयोग करें ।)
(क) द्विचक्रिका चक्रम् द्विचक्रिकायाः चक्रं भ्रमति ।
(ख) वृक्षः फलम् वृक्षस्य फलं खादति ।
(ग) छात्रा नाम छात्रायाः नाम पृच्छति ।
(घ) रामः पुस्तकम् रामस्य पुस्तकम् आनयति ।
(ङ) मन्दिरम् शिखरं मन्दिरस्य शिखरं पश्यति ।

५. तालिकायां प्रदत्तानां शब्दानां षष्ठीविभक्तेः रूपाणि रिक्तस्थाने लिखन्तु ।
(तालिका में दिए गए शब्दों के षष्ठी विभक्ति के रूप रिक्त स्थान में लिखें ।)

पुंलिङ्गम्
यथा - देवः - देवस्य
वृक्षः -
द्वारपालः -
स्यूतः -
अनुजः -
अग्रजः -
पितामहः -
मातुलः -
प्राचार्यः -
विद्यालयः -
पितृव्यः -

स्त्रीलिङ्गम्
रमा - रमायाः
छात्रा -
दोला -
उपासना -
पुस्तिका -
भातृजाया -
अग्रजा -
स्नुषा -
लेखनी -
पत्नी -
पुत्री -

नपुंसकलिङ्गम्
भवनम् - भवनस्य
उद्यानम् -
वनम् -
सूत्रम् -
पत्रम् -
यन्त्रम् -
वातायनम् -
पुष्पम् -
सङ्गणकम् -
गृहम् -
वार्तापत्रम् -

उत्तराणि :-

पुंलिङ्गम्
यथा - देवः - देवस्य
वृक्षः - वृक्षस्य
द्वारपालः - द्वारपालस्य
स्यूतः - स्यूतस्य
अनुजः - अनुजस्य
अग्रजः - अग्रजस्य
पितामहः - पितामहस्य
मातुलः - मातुलस्य
प्राचार्यः - प्राचार्यस्य
विद्यालयः - विद्यालयस्य
पितृव्यः - पितृव्यस्य

स्त्रीलिङ्गम्
रमा - रमायाः
छात्रा - छात्रायाः
दोला - दोलायाः
उपासना - उपासनायाः
पुस्तिका - पुस्तिकायाः
भातृजाया - भ्रातृजायाः
अग्रजा - अग्रजायाः
स्नुषा - स्नुषायाः
लेखनी - लेखन्याः
पत्नी - पत्न्याः
पुत्री - पुत्र्याः

नपुंसकलिङ्गम्
भवनम् - भवनस्य
उद्यानम् - उद्यानस्य
वनम् - वनस्य
सूत्रम् - सूत्रस्य
पत्रम् - पत्रस्य
यन्त्रम् - यन्त्रस्य
वातायनम् - वातायनस्य
पुष्पम् - पुष्पस्य
सङ्गणकम् - सङ्गणकस्य
गृहम् - गृहस्य
वार्तापत्रम् - वार्तापत्रस्य

६. रिक्तस्थानेषु कुटुम्बस्य परिचयं लिखन्तु ।
(रिक्त स्थानों में परिवार का परिचय लिखें ।)

यथा - मम नाम दिनेशः। मम पितुः नाम सुरेशः।
(जैसे :- मेरा नाम दिनेश है। मेरे पिता का नाम सुरेश है । इसी प्रकार से अन्य वाक्यों में खाली स्थानों में अपने परिवार के सदस्यों के नाम लिखें ।)

मम मातुः नाम ....... । मम अग्रजस्य नाम ........ ।
मम अनुजायाः नाम ......... । मम पितामहस्य नाम ......... ।
मम पितामह्याः नाम .......... । मम पितृव्यस्य नाम .......... ।
मम पितृव्यायाः नाम .......... । एतत् मम कुटुम्बकम् ।

उत्तराणि :-
यथा - मम नाम दिनेशः। मम पितुः नाम सुरेशः।
मम नाम कृष्णः । मम पितुः नाम सतबीरः।
मम मातुः नाम दर्शना देवी । मम अग्रजस्य नाम राकेशः।
मम अनुजायाः नाम पूजा । मम पितामहस्य नाम हरद्वारी लालः ।
मम पितामह्याः नाम प्रभावती देवी । मम पितृव्यस्य नाम गङ्गासागरः ।
मम पितृव्यायाः नाम अनीता देवी । एतत् मम कुटुम्बकम् ।

७. अधः श्रीरामस्य कुटुम्बस्य रेखाचित्रम् अस्ति । चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि रचयन्तु।
यथा - रामस्य पिता दशरथः ।
रामः

पिता
पुत्रः
माता
पुत्रः
श्वशुरः
जामाता
पतिः
श्वश्रूः
जामाता
अनुजः
अग्रजः
पुत्रः
पिता

दशरथः
कौशल्या
जनकः
सुनयना
लक्ष्मणः
लवः

स्नुषा
श्वशुरः
स्नुषा
श्वश्रूः
पुत्री
पिता
पत्नी
पुत्री
माता
भ्रातृजाया
देवरः
माता
पुत्रः

सीता
उत्तराणि :-
७. अधः श्रीरामस्य कुटुम्बस्य रेखाचित्रम् अस्ति । चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि रचयन्तु।
(नीचे श्री राम के परिवार का रेखाचित्र है । चित्र को देखकर उदाहरण के अनुसार वाक्यों की रचना करें ।)
यथा - रामस्य पिता दशरथः ।
दशरथस्य पुत्रः रामः।
रामस्य माता कौशल्या ।
कौशल्यायाः पुत्रः रामः ।
रामस्य श्वशुरः जनकः ।
जनकस्य जामाता रामः ।
रामस्य पत्नी सीता ।
रामस्य श्वश्रूः सुनयना ।
सुनयनायाः जामाता रामः ।
रामस्य अनुजः लक्ष्मणः ।
लक्ष्मणस्य अग्रजः रामः ।
रामस्य पुत्रः लवः ।
लवस्य पिता रामः ।

दशरथस्य स्नुषा सीता ।
सीतायाः श्वशुरः दशरथः ।
कौशल्यायाः स्नुषा सीता ।
सीतायाः श्वश्रूः कौशल्या ।
जनकस्य पुत्री सीता ।
सातायाः पिता जनकः ।
सीतायाः पतिः रामः ।
सुनयनायाः पुत्री सीता ।
सीतायाः माता सुनयना ।
लक्ष्मणस्य भ्रातृजाया सीता ।
सीतायाः देवरः लक्ष्मणः ।
लावस्य माता सीता ।
सीतायाः पुत्रः लवः ।

८. निम्नाङ्कित-पुस्तकसूचि-मध्ये कस्य उपरि किम् अस्ति इति लिखन्तु ।
(निम्नांकित पुस्तक सूची में किसके ऊपर कौन है ? यह लिखें ।)

यथा - १. लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति ।
२. भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति।
(क) पञ्चतन्त्रम्
(ख) लीलावती
(ग) भगवद्गीता
(घ) रामायणम्
(ङ) हितोपदेशः
(च) योगशास्त्रम्
(छ) रघुवंशम्
(ज) मनुस्मृतिः
(झ) अमरकोषः
(ञ) अष्टाध्यायी
(ट) महाभारतम्
(ठ) अर्थशास्त्रम्

उत्तराणि :-
यथा - १. लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति ।
(जैसे - लीलावती के ऊपर पंचतंत्र है ।)
२. भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति।
(भगवद्गीता के ऊपर लीलावती है ।)
(ग) भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति ।
(घ) रामायणस्य उपरि भगवद्गीता अस्ति ।
(ङ) हितोपदेशस्य उपरि रामायणम् अस्ति ।
(च) योगशास्त्रस्य उपरि हितोपदेशः अस्ति ।
(छ) रघुवंशस्य उपरि योगशास्त्रम् अस्ति ।
(ज) मनुस्मृतेः उपरि रघुवंशम् अस्ति ।
(झ) अमरकोषस्य उपरि मनुस्मृतिः अस्ति ।
(ञ) अष्टाध्याय्याः उपरि अमरकोशः अस्ति ।
(ट) महाभारतस्य उपरि अष्टाध्यायी अस्ति ।
(ठ) अर्थशास्त्रस्य उपरि महाभारतम् अस्ति ।